Rökhugsun

Mér hefur lengi þótt rökhugsun og gagnrýnin hugsun afar áhugaverð. Hugsun okkar er flókin snýr allt í senn að formlegum rökhyggnum þáttum, sálrænum þáttum, og þekkingarfræðilegri nálgun. Um tíma taldi ég að vísindaleg aðferðafræði væri leið til að móta skilning fólks á því hvernig best væri að komast að einhvers konar sannleik. Fljótlega komst ég hins vegar að því að vísindafólk er langt í frá ónæmt fyrir alls kyns hugsanavillum.

Sú þversögn hefur leitt mig að því að skoða sérstaklega hugsanavillurnar og hvað veldur þeim. algengt er að fólk upplifi sig rökhyggið og gagnrýnið á upplýsingar. Rannsóknir sýna hins vegar að við erum afar gjörn á að móta afstöðu okkar út frá hollustu við „ættbálk“, staðfesta forhugmyndir okkar, og láta markmið okkar stýra því hvernig við hugsum um viðfangsefni.

Hér á síðunni ætla ég að safna saman lesefni sem ég tel gagnlegt fólki sem hefur áhuga á að kynna sér þetta merkilega fyrirbæri en fyrst er eflaust rétt að skilgreina þessi hugtök okkar aðeins, sér í lagi kjarnahugtökin rökhugsun, gagnrýnin hugsun og vísindaleg hugsun. Í myndinni hér að neðan má sjá yfirlit yfir nokkur hugtök og nálgun á flokkun þeirra.

---
title: Grunnþættir hugsunar
config:
  layout: elk
  themeVariables:
    fontSize: 26px
---
graph TB;
subgraph Flokkar
  direction LR
  A["`**Formleg ályktun**
*uppbygging röksemda, gildi ályktana og kerfisbudnin sundurliðun*
—
Rökhugsun
Rökfræði
Rökgreining
`"]
  B["`**Mat og afstaða**
*Matskennd nálgun þar sem afstaða tekin til fyrirliggjandi fullyrðinga*
—
Gagnrýnin hugsun
Efahyggja
Heimildarýni
`"]
  C["`**Þekkingaröflun**
*Kerfisbundin leit að nýrri þekkingu*
—
Vísindaleg hugsun
Reynsluhyggja / Rökhyggja
Aðferðafræðileg hugsun
`"]
  A --> B --> C
end
subgraph Skapandi [" "]
  D["`**Heildræn og skapandi hugsun**
*Myndun nýrra tengsla og hugmynda*
—
Kerfishugsun
Skapandi hugsun
—
`"]
end

Flokkar --> Skapandi

Kenningar um mannlega hugsun

#

Argumentative theory of reasoning

#

Staðfestingarhneigð

#

Markmiðadrifin hugsun

#

Hugmyndir Ziva Kunda um markmiðadrifna hugsun (e. motivated reasoning). Kunda greinir tvær gerðir markmiðadrifinnar hugsunar; Annars vegar hugsun hvers markmið er að komast að sem réttastri niðurstöðu, og hins vegar hugsun hvers markmið er að komast að ákveðinni niðurstöðu (Kunda, 1990).

Aðferðir til að vinna með rökhugsun/gagnrýna hugsun/vísindalega hugsun

#

Paraumræður

#

Mikið rannsökuðu aðferð: Formgerð umræða um ágreining (e. Structured Academic Controversy).

Góður punktur

#

Leikurinn Góður punktur (e. Point Taken) var gerður til að hjálpa fólki við að rökræða betur og sjá sameiginelga fleti á maĺefnum.

Ítarefni

#

Henry Alexander Henrysson og Elsa Haraldsdóttir. (2013, 10. september). Hvað er gagnrýnin hugsun? Vísindavefurinn.

Elsa Haraldsdóttir. (2013). Gagnrýnin hugsun: Einkenni hennar og hlutverk [óútgefin BA-ritgerð / meistararitgerð]. Háskóli Íslands.

Henry Alexander Henrysson. (2018, 20. júlí). Gagnrýnin hugsun og fagleg ákvarðanataka. VIRK Starfsendurhæfingarsjóður.

Heimildir

#

Kunda, Z. (1990). The case for motivated reasoning. Psychological Bulletin, 108(3), 480–498. https://doi.org/10.1037/0033-2909.108.3.480